گفتار درمانی و توانبخشی پایگاه اطلاع رسانی گفتار توان گستر
علم ژنتیک
علم ژنتیک یکی از شاخههای علوم زیستی است. بوسیله قوانین و مفاهیم موجود در این علم میتوانیم به تشابه یا عدم تشابه دو موجود نسبت به یکدیگر پی ببریم و بدانیم که چطور و چرا چنین تشابه و یا عدم تشابه در داخل یک جامعه گیاهی و یا جامعه جانوری ، بوجود آمده است. علم ژنتیک علم انتقال اطلاعات بیولوژیکی از یک سلول به سلول دیگر ، از والد به نوزاد و بنابراین از یک نسل به نسل بعد است. ژنتیک با چگونگی این انتقالات که مبنای اختلالات و تشابهات موجود در ارگانیسمهاست، سروکار دارد. علم ژنتیک در مورد سرشت فیزیکی و شیمیایی این اطلاعات نیز صحبت میکند
علم زیست شناسی ، هرچند به صورت توصیفی از قدیمیترین
علومی بوده که بشر به آن توجه داشته است. اما از حدود یک قرن پیش این علم وارد
مرحله جدیدی شد که بعدا آن را ژنتیک نامیدهاند و این امر انقلابی در علم زیست
شناسی بوجود آورد. در قرن هجدهم ، عدهای از پژوهشگران بر آن شدند که نحوه انتقال
صفات ارثی را از نسلی به نسل دیگر بررسی کنند. ولی به دو دلیل مهم که یکی عدم
انتخاب صفات مناسب و دیگری نداشتن اطلاعات کافی در زمینه ریاضیات بود، به نتیجهای
نرسیدند
اولین کسی که توانست قوانین حاکم بر انتقال صفات ارثی را شناسایی کند، کشیشی اتریشی
به نام گریگور مندل بود که در سال 1865 این قوانین را که حاصل آزمایشاتش روی گیاه
نخود فرنگی بود، ارائه
کرد. اما متاسفانه جامعه علمی آن دوران به دیدگاهها و کشفیات او اهمیت چندانی نداد
و نتایج کارهای مندل به دست فراموشی سپرده شد. در سال 1900 میلادی کشف مجدد قوانین
ارائه شده از سوی مندل ، توسط درویس ، شرماک و کورنز باعث شد که نظریات او مورد
توجه و قبول قرار گرفته و مندل به عنوان پدر علم ژنتیک شناخته شود
در سال 1953 با کشف ساختمان جایگاه ژنها از سوی جیمز واتسون و فرانسیس کریک ،
رشتهای جدید در علم زیست شناسی بوجود آمد که زیست شناسی ملکولی نام گرفت . با حدود
گذشت یک قرن از کشفیات مندل در خلال سالهای 1971 و 1973 در رشته زیست شناسی ملکولی
و ژنتیک که اولی به بررسی ساختمان و مکانیسم عمل ژنها و دومی به بررسی بیماریهای
ژنتیک و پیدا کردن درمانی برای آنها میپرداخت ، ادغام شدند و رشتهای به نام
مهندسی ژنتیک را بوجود آوردند که طی اندک زمانی توانست رشتههای مختلفی اعم از
پزشکی ، صنعت و کشاورزی را تحتالشعاع خود قرار دهد
ژنتیک را میتوان به سه گروه تقسیم بندی کرد
ژنتیک پایه
ژنتیک پزشکی و انسانی
ژنتیک مولکولی
|
|
ژنتیک مندلی یا کروموزومی بخشی از ژنتیک امروزی است که از توارث ژنهای موجود در روی کروموزومها بحث میکند، اما برعکس در ژنتیک غیر مندلی که به ژنتیک غیر کروموزومی نیز معروف است، توارث مواد ژنتیکی موجود در کلروپلاست و میتوکندری ، مورد تجزیه و تحلیل قرار میگیرد
نسبتهای فنوتیپی مندلی در مونوهیبریدها (3:1) ، تحت تاثیر عوامل متعددی چون غالبیت ناقص ، هم بارزی ، ژنهای کشنده ، نافذ بودن و قدرت تظاهر یک ژن و چند آللی قرار میگیرد که نسبتهای مندلی را تغییر میدهد
آشنایی با قوانین علم احتمالات ، از نظر درک چگونگی انجام پدپدههای ژنتیکی ، پیش بینی فنوتیپی ، نتایج حاصله از یک آمیزش و برآورد انطباق نسبت فنوتیپی نسل اول و دوم ، با یکی از مکانیزمهای ژنتیکی دارای اهمیت فوقالعادهای میباشد
پدیده پیوستگی ژنها (Linkage) بوسیله
سوتون ، در سال 1903 ، عنوان گردید. سوتون با
بیان اینکه
کروموزومها حامل عوامل ارثی (ژنها)
هستند، روشن نمود که تعداد ژنها به مراتب بیشتر از تعداد کروموزومها بوده و
بنابراین هر کروموزوم ، میتواند حامل ژنهای متعددی باشد
موتاسیون ژنی
را در اصل ، بدون توجه به تغییرات ماده ژنتیکی ، برای بیان تغییرات فنوتیپی در
جانوران یا گیاهان نیز بکار بردهاند و بدان مناسبت ، موجودی که فنوتیپ آن در نتیجه
موتاسیون تغییر میکند را موتان میگویند
شناخت امروزی ما در مورد مسیرهای اطلاعاتی از همگرایی
یافتههای ژنتیکی ، فیزیکی و شیمیایی در
بیوشیمی امروزی حاصل شده است. این شناخت در کشف ساختمان دو رشته مارپیچیDNA
، توسط جیمز واتسون و فرانسیس کریک در سال 1953 خلاصه گردید
ژنها و کروموزومها
ژنها قطعاتی از یک کروموزوم هستند که اطلاعات مورد نیاز برای یک مولکول DNA یا یک پلی پپتید را دارند. علاوه بر ژنها ، انواع مختلفی از توالیهای مختلف تنظیمی در روی کروموزومها وجود دارد که در همانند سازی ، رونویسی و ... شرکت دارند
سلامت DNA بیشترین اهمیت را برای سلول دارد که آن را
میتوان از پیچیدگی و کثرت سیستمهای آنزیمی شرکت کننده در همانند سازی ، ترمیم و
نوترکیبی DNA دریافت.
همانند سازی DNA
با صحت بسیار بالا و در یک دوره زمانی مشخص در طی چرخه سلولی به انجام می رسد
رونویسی توسط آنزیم RNA پلیمراز وابسته به DNA کاتالیز
میشود. رونویسی در چندین فاز ، شامل اتصال RNA پلیمراز به یک جایگاه DNA به نام
پروموتور ، شروع سنتز رونویسی ، طویل سازی و خاتمه ، روی میدهد. سه نوع RNA ساخته
میشود
پروتئینها در یک کمپلکس RNA پروتئینی به نام ریبوزوم ، با
یک توالی اسید آمینههای خاص در طی ترجمه اطلاعات کد شده در RNA پیک ، سنتز
میگردند
بیان ژنها توسط فرآیندهایی
تنظیم میشود که بر روی سرعت تولید و تخریب محصولات ژنی اثر میگذارند. بیشتر این
تنظیم در سطح شروع رونویسی و بواسطه پروتئینهای تنظیمی رخ میدهد که رونویسی را از
پروموتورهای اختصاصی مهار یا تحریک میکنند
با استفاده از فناوری DNA نو ترکیبی مطالعه
ساختمان و عملکرد ژن بسیار آسان شده است. جداسازی یک ژن از یک کروموزوم
بزرگ نیاز دارد به، روشهایی برای برش و دوختن قطعات DNA ، وجود ناقلین کوچک که قادر
به تکثیر خود بوده و ژنها در داخل آنها قرار داده میشوند، روشهایی برای ارائه ناقل
حاوی DNA خارجی به سلولی که در آن بتواند تکثیر یافته و کلنیهایی را ایجاد کند و
روشهایی برای شناسایی سلولهای حاوی DNA مورد نظر. پیشرفتهای حاصل در این فناوری ،
در حال متحول نمودن بسیاری از دیدگاههای پزشکی ، کشاورزی و سایر صنایع میباشد.
مطالعه کروموزومها یا
ژنتیک سلولی
(Cytogenetics)
بررسی ساختمان و عملکرد هر ژن یا ژنتیک بیوشیمیایی و
مولکولی
مطالعه ژنوم، سازمانیابی و اعمال آن یا
ژنومیک (genomics)
بررسی تنوع ژنتیکی در جمعیتهای انسانی و عوامل تعیین
کننده فراوانی آللها یا
ژنتیک جمعیت
بررسی کنترل ژنتیکی تکامل یا
ژنتیک تکامل
استفاده از ژنتیک برای تشخیص و مراقبت از بیمار یا
ژنتیک بالینی
مشاوره ژنتیکی
که اطلاعاتی پیرامون خطر ابتلا به بیماری را ارائه میدهد و در عین حال ، حمایت
روانی و آموزشی فراهم میکند، به حرفه بهداشتی جدیدی تکامل پیدا کرده است که در
آن تمام کادر مشاغل پزشکی ، خود را وقف مراقبت از بیماران و خانوادههای آنها
میکنند
علاوه بر تماس مستقیم با بیمار ، ژنتیک پزشکی ، از طریق فراهم سازی تشخیص آزمایشگاهی ، افراد و از طریق برنامههای غربالگری (Screening) طراحی شده برای شناسایی اشخاص در معرض خطر ابتلا یا انتقال یک اختلال ژنتیکی ، جمعیت را مراقبت میکند
ژنتیک علمی است جدید و تقریبا از اوایل سالهای 1900
میلادی با ظهور علوم
سیتولوژی و
سیتوژنتیک جنبه علمیتر به خود گرفته است. علم سیتولوژی با ژنتیک قرابت
نزدیکی دارد و به کمک این علم میتوان
مورفولوژی ،
فیزیولوژی و
وظایف ضمائم مختلف یک یاخته را مورد بررسی قرار داد. سیتوژنتیک نیز بخشی از علوم
زیستی است که روی کروموزوم ، ضمائم یاخته و ارتباط آن با پدیدههای ژنتیکی بحث
میکند و در واقع علم دورگهای از سیتولوژی و ژنتیک به شمار میرود
پس از آنکه
اسیدهای نوکلئیک بوجود آمدند، احتمال میرود که پیدایش جانداران جدید با سرعت
بسیار زیادتری انجام گرفته باشد. این شتاب عظیم را ژنها ، که القاب کنونی اسیدهای
نوکلئیک هستند امکانپذیر ساختهاند. اکنون جانداران بر طبق دستورالعملهایی که
ژنهایشان فراهم میآورند، به
تولید مثل میپردازند و به سبب اینکه نسلهای متوالی جانداران ، ژنها را به ارث
میبرند. پدید آمدن یک جاندار جدید به صورت فرایندی کنترل شده و غیر تصادفی درآمده
است. آنچه جاندار به ارث میبرد تا حد زیادی بقای او را تعیین میکند، بنابراین
وراثت از نظر سازگاری جانداران حائز اهمیت است.
اما چیزی که جانداران به ارث میبرند، ماهیچه نیرومند ، برگ سبز ، خون قرمز یا
مانند آن نیست، بلکه ژنها و دیگر محتویات سلولهای زاینده است. سپس در فردی که از
این سلولها ناشی میشود، صفات قابل رویت تحت نظارت ژنهایی که به ارث برده است، پدید
میآید. محصول این گونه وراثت موجود زنده منحصر به فردی است که در بعضی از صفات کلی
خود به والدینش شباهت دارد و در بسیاری از صفات جزئی با آنها تفاوت دارد. اگر این
تفاوتها کشنده نباشند یا سبب عدم باروری نشوند، جاندار حاصل میتواند زنده بماند و
ژنهای خود را به نسلهای بعدی انتقال دهد.
«ویلیام هاروی» ، در سال 1651 ، این نظریه را بیان کرد که تمام موجودات زنده از
جمله ، انسان ، از تخم بوجود آمدهاند و
اسپرم فقط فرایند تولید مثل نقش دارد. هاروی همچنین تئوری اپیژنز را
ارئه داد که طبق این تئوری در مرحله رشد جنینی ، ارگانها و ساختمانهای جدیدی از
ماده زنده تمایز نیافته ، بوجود میآید. پژوهشهای جدید درباره وراثت بوسیله
گرگور مندل که کشیشی اتریشی بود، در نیمه دوم قرن 19 آغاز شد. وی دو
قانون مهم را کشف کرد که همه پیشرفتهای بعدی علم وراثت بر پایه آنها بنا نهاده شده
است.
تمام نوکلئوتیدها در
DNA ، گهگاه دستخوش دگرگونیهایی میشوند که
جهش (Mutation) نام دارد. پس از هر جهش ، ژن جهش یافته (Mutant) به جای
ژن اولیه به سلولهای فرزند انتقال مییابد و به ارث برده میشود. DNA جهش یافته ،
آنگاه صفات تازهای بوجود میآورد که ارثی هستند. ژنهایی که جز ژنهای ساختمانی
هستند، مسئول ساختن زنجیرههای پلی پپتیدی هستند.
اگر جهشی در یکی از این ژنها ، روی دهد، مجموعه صفات و ویژگیهایی که ژن جهش یافته
مسئول بخش کوچکی از آن میباشد، بطور مستقیم یا غیر مستقیم ، تحت تاثیر قرار خواهند
گرفت و از آنجایی که بیشتر
پروتئینها نقش آنزیمی بر عهده دارند، این جهش بر واکنشهایی که
آنزیم مربوطه در آن دخالت دارد، اثر میگذارد. ژنهای دیگر که نقش تنظیم کننده
دارند، فعالیت ژنهای دیگری را کنترل میکنند و جهش در این ژنها بر کنترل ژنهای
ساختمانی اثر میگذارد. DNA هر موجود از تعدادی ژنهای مختلف تشکیل شده است.
در هنگام رشد ، هر ژن دقیقا ژن همانند خود را پدید میآورد. هنگامی که یک ژن جهش
مییابد، ژن جهش یافته در تقسیمات بعدی سلول ، ژنهای جهش یافته همانند خود را بوجود
میآورد و اگر این ژن یک ژن ساختمانی باشد، جهش منجر به تولید پروتئین جهش یافته
میگردد. ژن جهش یافته و ژن اولیه نسبت بهم آللومورف (Allelomorph) نامیده میشوند.
یاختههای یک گیاه یا یک جانور دارای تعداد معینی
کروموزوم است که ویژه آن گونه گیاهی یا جانوری میباشد و تعداد این کروموزومها
در همه یاختههای آن فرد پایدار و یکسان است. بنابراین همه یاختههای یک فرد دارای
مجموعههای ژنی یکسانی میباشند، مثلا در مگس سرکه در حدود 10 هزار ژن شناخته شده
است. افراد مختلف یک گونه دارای
آللهای متفاوت یک ژن در سلولهای خود میباشند. در هر کروموزوم ، ژنها بطور خطی
قرار گرفتهاند و نظام آنها پایدار و ثابت است. جایگاه ثابت هر ژن در کروموزوم که
ویژه آن ژن است، لوکوس (Locus) نامیده میشود.
دو ژن آلل نمیتوانند بطور همزمان در یک جایگاه وجود داشته باشند و در یک زمان هر
جایگاه میتواند پذیرایی تنها یکی از ژنهای آلل باشد. برخی از ژنها به ویژه ژنهایی
که در ساختن RNA دخالت دارند، چندین بار در یک مجموعه کروموزومی تکرار میشوند. در
پدیده
میتوز ، پیش از تقسیم هسته ، ژنها و در نتیجه کرومزومها، دو برابر شدهاند و
هر یک از دو یاخته حاصل از تقسیم ، یکی از مجموعههای کروموزومی را دریافت میکند و
از اینرو مجموعههای کروموزومی دو سلول دقیقا یکسان خواهد بود.
در یاختههای بدنی گیاهان و جانوران کروموزومها به صورت جفت وجود دارند و از
نظر ظاهری یکسان میباشند (به جز کروموزومهای جنسی). در هر لنگه از یک جفت
کروموزوم ، نظام جایگاههای ژنی ، همانند نظام جایگاههای لنگه دیگر میباشد و ژنهایی
که در جایگاههایی همانند قرار دارند، ممکن است یکسان بوده و یا آلل یکدیگر باشند.
در حالت نخست فرد از نظر دو ژن
هموزیگوت و در حالت دوم
هتروزیگوت میباشد. شماره کروموزومها در یاختههای حاصل از
تقسیم میوز یا
گامتها ، 2/1 تعداد کروموزومها در سلولهای پیکری است و در هر یک از
گامتها ، تنها یک لنگه از یک جفت کروموزوم همانند ، در برخی از جایگاهها باهم
متفاوت هستند.
در نتیجه گامتها نیز با هم متفاوت خواهند بود و چون توزیع کروموزومها در هر گامت از
قانون احتمالات پیروی میکند، در نتیجه احتمال تولید گامتهای مختلف در صورتی که
تعداد کروموزومها را در نظر بگیریم، خواهد بود. این حالت ،
تفکیک مستقل نامیده میشود. تقاطع کروموزومی (Crossing-Over) نیز به
ایجاد تفاوتهای بیشتر بین گامتها ، کمک میکند.
در سادهترین حالت ، یک ژن را میتوان به صورت قطعهای از یک مولکول DNA و حاوی
رمز برای توالی
اسید آمینهای یک رشته پلی پپتیدی و توالیهای تنظیم کننده لازم برای بروز آن
در نظر گرفت. به هر حال این توصیف برای ژنهای موجود در
ژنوم انسان ، ناکافی است، زیرا تعداد ناچیزی ژن به صورت توالیهای
رمزدار پیوسته وجود دارد. بلکه در عوض در بین اکثریت ژنها ، یک یا بیش از یک ناحیه
فاقد رمز موجود است. این توالیهای حد فاصل که اینترون (intron) نامیده میشوند،
ابتدا در هسته به RNA رونویسی میشوند، اما در RNA پیامبر بالغ در سیتوپلاسم وجود
ندارند.
لذا اطلاعات توالیهای اینترونی ، بطور طبیعی در فرآورده پروتئینی نهائی نمایانده
نمیشود. اینترونها یک در میان با توالیهای رمزدار یا اگزون (exon) که نهایتا
توالی اسید آمینهای پروتئین را رمز گردانی میکنند، قرار دارند. اگرچه تعداد کمی
از ژنها در ژنوم انسان فاقد اینترون میباشند، اکثر ژنها حداقل یک و معمولا چندین
اینترون دارند. ژن دیستروفین وابسته به جنس که حاوی 2 میلیون جفت باز است، کمتر از
یک درصد آن حاوی اگزونهای رمزدار است. اینترونها در ساختار ژنها ، نقش حفاظت از
اگزونها را در برابر جهشها بر عهده دارند.
ژن نه تنها توالیهای رمزدار واقعی است، بلکه دارای توالیهای نوکلئوتیدی مجاور
لازم برای بروز مناسب ژن ، یعنی برای تولید یک
مولکول RNA پیامبر طبیعی ، به مقدار صحیح ، در محل درست و در زمان صحیح حین
تکامل و یا در طی چرخه سلولی نیز میباشد. توالیهای نوکلئوتیدی مجاور ، پیامهای
مولکولی شروع و پایان را برای ساخت
RNA پیامبر رونویسی شده از ژن فراهم میکنند. ژن دارای دو انتهای
به است. در انتهای ژن ، یک ناحیه پیشبر وجود دارد که شامل توالیهای
مسئول شروع مناسب رونویسی است.
پیشبرها و نیز عناصر تنظیم کننده میتوانند محلهایی برای جهش در
بیماریهای ژنتیکی که قادرند مانع بروز طبیعی ژن شوند، باشند. این عناصر
تنظیم کننده شامل تقویت کنندهها ، خاموش کنندهها و نواحی کنترل کننده جایگاه ژنی
هستند. در انتهای ژن ، یک ناحیه ترجمه نشده مهم یافت میشود که حاوی پیامی
برای اضافه شدن یک توالی از واحدهای آدنوزین به اصطلاح دم پلی A به انتهای RNA
پیامبر بالغ است.
جریان اطلاعات از ژن به
پلی پپتید ، شامل چندین مرحله است.
رونویسی یک ژن در محل شروع رونویسی روی RNA کروموزومی ، بلافاصله از
توالیهای رمزدار آغاز میشود و در طول کروموزوم ادامه یافته، از چند صد جفت
باز تا بیش از یک میلیون جفت باز و در هر دو گروه اینترونها و اگزونها و ناحیه
بعد از پایان توالیهای رمزدار را رونویسی میکند.
پس از تغییر یافتن در هر دو انتهای و رونوشت اولیه RNA ،
بخشهای مربوط به اینترونها برداشته میشوند و قطعات مربوط به اگزونها به یکدیگر
چسبانده میشوند.
پس از برش و چسباندن RNA ، RNA پیامبر حاصل که اینک فقط حاوی بخشهای رمزدار ژن است، از هسته به سیتوپلاسم سلول برده میشود و در آنجا نهایتا به توالی اسید آمینهای پلی پپتید رمزگردانی شده ، ترجمه میگردد. هر یک از این مراحل ، در معرض بروز خطا هستند و جهشهایی که در هر یک از این مراحل مداخله میکنند، در ایجاد تعدادی از اختلالات ژنتیکی دخیل دانسته شدهاند.
یک تعریف میگوید: حیات عبارت است از یکسری فرایندهای پیچیده حاصل از
دستورالعملهای خاصی که بوسیله
اسید نوکلئیک سلولهای زنده همواره در فعالیت میباشد. چون ویروسها در خارج از
بدن میزبان به حالت خنثی بسر میبرند به این مفهوم نمیتوان آنها را موجود زنده در
نظر گرفت. معهذا هنگامی که ویروسها وارد سلول میزبان میشوند اسیدهای نوکلئیک آنها
فعال گشته و منجر به
تکثیر ویروس میگردد. از نظر بالینی ویروسها را میتوان موجودات زنده در
نظر گرفت زیرا آنها مانند
باکتریها ،
قارچهای بیماریزا
آلودگی و بیماری ایجاد میکنند. به ویروس کامل ویریون گفته میشود
یک ذره ویروسی دارای یک هسته مرکزی اسید نوکلئیکی DNA یا RNA به عنوان
ماده ژنتیکی میباشد. نسبت اسید نوکلئیک به پروتئین غلاف ویروس از یک
درصد در ویروس
آنفلوانزا تا 50 درصد در برخی از
باکتریوفاژها متغیر است. برخلاف سلولهای پروکاریوتیک و یوکاریوتیک که همواره
دارای DNA به عنوان ماده ژنتیکی اصلی خود هستند ویروسها دارای یکی از دو نوع اسید
نوکلئیک بوده و هرگز هر دو را باهم ندارد. اسید نوکلئیک در بعضی ویروسها به شکل
خطی و در بعضی به شکل
حلقوی میباشد
اسید نوکلئیک ویروس بوسیله غلاف پروتئینی به نام کپسید احاطه شده است. کپسید
ویروس که معماری آن بوسیله اسید نوکلئیک ویروسی تعیین میشود بخش عمده ویروس را
بویژه در ویروسهای کوچک شامل میشود. هر کپسید از واحدهای کوچک پروتئینی به نام
کپسومر ساخته شده است. نظم و ترتیب قرار گرفتن کپسومرها ، شکل کلی و پیکر ویروس را
تعیین میکند که برای هر ویروس خاص ثابت است
در عدهای از ویروسها کپسید بوسیله پوششی که معمولا ترکیبی از
لیپیدها ،
پروتئینها و
کربوهیدراتها
است پوشیده شده است
ویروسهای ناقص یا نارس از نظر عملکرد ویروسهایی هستند که از اسید نوکلئیک و
پروتئین تشکیل شدهاند، ولی بدون ویروس کمکی توان تکثیر ندارند. که به این
ویروس کمکی Helper ویروس گفته میشود. ویروسهای ناقص در ساختمان ژنتیکی خود نقصی
دارند و در خلال تکثیر در داخل سلول بوجود میآیند و چون این ویروسها میتوانند
تکثیر ویروسهای معمولی را مختل کنند تصور میشود که این ویروسها با تکثیر زیاد خود
از تکثیر ویروسهای معمولی جلوگیری میکنند پس در بهبود
بیماری نقش دارند
به یک ذره ویروسی که توان آلوده کردن
سلول را دارد گفته میشود. به ورود ویروس به
داخل سلول عفونت یا آلودگی سلول گفته میشود که میتواند علایم بالینی داشته باشد
یا نه
پارتیکولها یا ذرات ویروسیاند که به جای ژنوم ویروس تکهای از ژنوم سلول
میزبان به آن وارد شده است
از یک مولکول منفرد و حلقوی RNA تشکیل شده که معمولا
پاتوژن
گیاهاناند و فاقد کپسید و پوششاند
با وجود یک ویروس کمکی میتوانند کپسید پروتئینی داشته باشند و در
گیاهان از گیاهی به گیاه دیگر
منتقل شوند
ویروسها در
جلبکها ،
قارچها ،
گلسنگها ،
خزهها ،
سرخسها و گیاهان عالی دیده
شدهاند. ولی در گیاهان عالی بیش از گیاهان پست مورد مطالعه قرار گرفتهاند.
ویروسها به گیاهان زراعی خسارت عمدهای وارد میسازند. چون پارهای از ویروسهای
گیاهی چندان شباهتی با ویروسهای دیگر ندارند بنابراین گروه مستقلی را تشکیل
میدهند. ولی بعضی از آنها دارای خصوصیات مشترک بوده و میتوان آنها را در یک گروه
قرار داد. این گروهها به شرح زیر هستند
ویروسهای میلهای یا رشتهای
ویروسهای ایزو دیامتریک
ویروسهای باسیلی شکل
ویروئیدها: بیماریزاهایی شبیه ویروسها هستند که در میزبان خود نوکلئو پروتئین تولید نمیکنند
ویروس از انواع مختلف جانوران از
تک یاختگان تا انسان جدا شده است. میزبان مهم ویروسها در
بیمهرهگان ،
بندپایان هستند خصوصا
کنهها و
حشرات. پارهای از ویروسها در عین حال که در حشرات تکثیر مییابند میتوانند در
گیاه یا در جانور مولد بیماری باشند، ولی برای خود حشرات بیماریزا محسوب نمیشوند.
ویروسها در اکثر
مهرهداران فعالیت دارند و در
ماهیها ،
دوزیستان ،
پرندگان و
پستانداران بیماریهایی تولید میکنند که گاهی علایم آنها به صورت تومور نمایان
میشود. ویروسها در انسان نیز بیماریهای گوناگونی مانند
اوریون ،
سرخک ،
تب زرد ،
آبله ،
آنفلوانزا و ... ایجاد
میکنند
اسید نوکلئیک هر ویریون فقط تعداد معدودی از ژنهای لازم برای سنتز ویروسهای
جدید را دارا میباشد. اکثر آنزیمهای ویروسها توسط سلول میزبان ساخته میشوند. نقش
آنزیمهای ویروس تقریبا بطور کامل با همانند سازی و آماده کردن اسید نوکلئیک ویروسی
ارتباط دارد و هرگز با دستگاه سنتز پروتئینی را تولید انرژی رابطهای ندارد. مراحل
5 گانه تکثیر ویروس در سلول میزبان به صورت زیر است
مرحله رونشینی ویروسها بر روی سلول
مرحله ورود و نفوذ در سلول
مرحله بیوسنتز اجزای ویروسی
مرحله رسیدن و کامل شدن ویروس
مرحله آزاد شدن ویروس از سلول میزبان و نفوذ آن در سلولهای سالم
|
داروهایی که در مراحل مختلف تکثیر ویروسها در بدن میزبان اثر میکنند در
تجربیات آزمایشگاهی موثر شناخته شدهاند. ولی از نظر بالینی آمانتادین ، آسیکلوویر
، ویدارابین و تیو سمی کاربازون مفید شناخته شدهاند. در اغلب بیماریهای ویروسی
تکثیر ویروس تقریبا قبل از ظاهر شدن علایم بیماری پایان پذیرفته است. مساله دیگر
پیدایش ویروسهای جهش یافته مقاوم نسبت به این داروها میباشد و کثرت وقوع آنها به
اندازه باکتریها میباشد.
شیمی درمانی علیه
ویروسها در مراحل اولیه است و میتوان در آینده داروهایی علیه ویروسها کشف کرد
سرطان مسری نیست
سرطان مسری نیست ، بنابراین تماس با بیماران مبتلا به سرطان
خطری دربرندارد. اگر سرطان سری بود باید تمام متخصصین این رشته ، به این بیماری
مبتلا میشدند. اما اینکه چرا برخی از افراد به سرطان مبتلا میشوند و بقیه نه؟
پرسشی است بیپاسخ و مورد بررسی ، و تا زمانی که عوامل ایجاد سرطان شناخته نشوند،
درباره آن نمیتوان نظری قطعی اظهار داشت. تجربه نشان داده است که انسان در تمام
سنین احتمال ابتلای به سرطان را دارد. ولی این احتمال در افراد میانسال و کهنسال
بیشتر است. از نظر جنسیت نیز بنابر آماری که در جامعه آمریکا تهیه شده، موارد
بیماری در زنان رو به کاهش و در مردان رو به افزایش است.
تشخیص ، در صلاحیت پزشک است و ما تنها به منظور علت یابی و
پیشگیری از بیماری سرطان ، در صورت مشاهده این 7 نشانه هشدار دهنده ، در خود یا در
اطرافیانمان لازمست هر چه زودتر به پزشک مراجعه کنیم.
هر نوع تغییر در دفع عادی مدفوع و ادرار ، که بیش از
یک هفته ادامه داشته باشد.
وجود زخمهای پوستی غیر قابل التیام.
خونریزی یا ترشحات غیر عادی از اندامها.
وجود برآمدگی یا لمس ضخامت و سفتی در
پستانها یا محلهای دیگر قابل لمس در بدن.
اختلال در
عمل گوارشی یا اشکال بلعی.
تغییر آشکار در شکل ، اندازه و رنگ
خال یا
زگیلی که قبلا داشتهایم.
سرفههای پی در پی و آزار دهنده یا گرفتگی صدا.
برخی از این نشانهها ممکن است تحت علل دیگر ، مثل
سرماخوردگی (سرفه) پدید آید، اما اگر این نشانهها بدون هیچ علت قبلی ،
ظاهر شوند و بیش از یک هفته ادامه داشته باشند و به درمانهای رایج و معمولی پاسخ
ندهند، باید برای علت یابی به پزشک متخصص مراجعه کرد. معمولا احتمال ابتلا به سرطان
از سنین 50 سالگی به بعد بیشتر است.
اگر چه تاکنون عامل سرطان بطور قطع شناسایی نشده است، ولی
بنابر آمار ، 80 درصد از سرطانها به عوامل خوراکی (نوع تغذیه) ، محیطی (شرایط زیست
محیطی و کار) ، استعمال دخانیات و عوامل غیر قابل اجتناب (عامل
ارث) نسبت میدهند. تحقیقات نشان داده است که بین نوع تغذیه و برخی از انواع
سرطانها ، ارتباطی وجود دارد. مثلا غذاهای پر چربی را با
سرطان پستان ،
سرطان روده بزرگ ،
پروستات ،
لایه پوشش رحم مرتبط میدانند.
آمار هم نشان میدهد که مرگ و میر در نتیجه ابتلای به سرطانهای پروستات ،
لوزوالمعده ، پستان و تخمدان در افراد چاق بیشتر است. بنابر همین نظریه ، اشخاص که
بطور مرتب از فراوردههای غذایی نمک سود یا دوده داده استفاده میکنند، به
سرطان معده بیشتر مبتلا میشوند. بنابراین یک راه پیشگیری از ابتلای به
سرطان ، خودداری از مصرف زیاد مواد گوشتی ، پرچربی و غذاهایی از این نوع است.
در عوض خوردن فراوردههای گیاهی حاوی
الیاف سلولزی مثل
گندم سبوسدار ، حبوبات ،
میوه و سبزی برای پیشگیری از ابتلای به سرطان توصیه میشود. نوشیدن زیاد
مشروبات الکلی نیز خطر ابتلای به
سرطان دهان ،
سرطان حلق ،
سرطان مری و
سرطان کبد را زیاد میکند. اشخاص که هم به دخانیات معتاد هستند و هم مشروبات
الکلی مینوشند بیشتر در معرض ابتلای به سرطان دهان و مری میباشند. خطر ابتلای به
سرطان ریه ، در افراد معتاد به دخانیات ، 10 درصد بیشتر است.
برخی پرتوها هم عامل ایجاد سرطان هستند مثلا قرار گرفتن مکرر و زیاد در برابر تابش
آفتاب ، ایجاد
سرطان پوست میکند اگر رنگ پوست روشن و یا پوست به پرتو آفتاب حساس باشد در اثر
تابش آفتاب به اصطلاح کک و مکی میشود.
پرتو فرابنفش نور خورشید ، عامل اصلی سرطان پوست میباشد. بنابراین برای
محافظت از پوست بدن ، در تابستان ، بخصوص ساعت 10 صبح تا 3 بعد از ظهر از پوشش
مناسب استفاده شود.
مجاورت زیاد در برابر پرتو ایکس نیز خطر ابتلا به سرطان را در بر دارد حتی اگر
مقدار آن کم ، ولی دفعات آن زیاد باشد. بنابراین بهتر است از پرتونگاریهای غیر
ضروری اندامها خودداری شود و در صورت لزوم از تابش آن به دیگر نقاط بدن ، بوسیله
پوششهای محافظ جلوگیری شود. برخی از فراوردههای مورد مصرف در صنعت و یا مواد
شیمیایی نیز سرطانزا هستند. مثلا افرادی که بطور دائمی با
الیاف پنبه نسوز سروکار دارند بخصوص اگر سیگاری هم باشند، امکان ابتلای
به سرطان ریه را دارند. تماس با مقادیر زیاد و مکرر مایعات تخمیر کننده خانگی و نیز
انواع تینرهای رنگ احتمال ایجاد سرطان را در بردارد.
تنفس مکرر مواد شیمیایی مورد مصرف در باغ و باغچه و نیز انواع
حشره کشها و
قارچ کشها بخصوص در صورت استفاده از آنها در محیط سربسته ، خطر
سرطانزایی دارد. بنابراین هنگام را با این مواد ، از دستکش پلاستیکی و ماسک ایمنی
استفاده شود. مصرف
هورمونهای استروژن ، قرصهای خوراکی ضد بارداری ، هم مانع ایجاد سرطان و
هم باعث ایجاد سرطان میشود. به خاطر همین ، از مصرف خودسرانه انواع هورمونها باید
خودداری شود. سرطان ممکن است زمینه ژنتیکی داشته باشد، بنابراین افرادی که در
خویشان نزدیک و درجه یک ، دارای افراد مبتلا به سرطان هستند باید بطور مرتب تحت
معاینه پزشکی باشند.
افرادی که در سنین بین 40 - 20 سالگی هستند لازمست هر سه سال
یکبار از اندامهایی مثل پستان ، رحم ، تخمدان ، واژن ، پروستات ، بیضهها ، غده
تیروئید ، دهان ، ریه ، غدههای لنفاوی و پوست معاینه پزشکی به عمل آورد. و افرادی
که مستعد سرطان هستند مثل افراد معتاد ، زنهایی که بچهدار نشدهاند یا اولین فرزند
آنها بعد 30 سالگی به دنیا آمده، اشخاصی که در سنین کم ، نزدیکی جنسی داشتهاند،
افرادی که دارای خویشاوند مبتلا است، در کمتر از این مدت ، باید به معاینه
بپردازند. اما افرادی که سن بالای 40 دارند در فاصله زمانی کوتاهتر ، باید معاینات
را انجام دهد. مثلا آزمایش پستان در هر سال باید صورت گیرد.
|
|
در
ایالات متحده آمریکا 80 تا 90 درصد موارد سرطان قابل انتساب به مصرف
زیاد
الکل و سابقه طولانی مدت استعمال
سیگار است. وقوع سرطان مری را به خوردن سایر مواد کارسینوژن مثل
نیتریتها ، مخدرهای دود شده ،
سموم قارچی در سبزیجات ترش شده و نیز آسیب مخاطی ناشی از حبوبات فیزیکی
طویل المدت نظیر
چای داغ ، تنگیهای ناشی از تشعشع و
آشالازی (اختلال حرکتی عضله مری) هم نسبت دادهاند
علایم کلی در قسمت عمده بیماران دیسفاژی پیشرونده (اشکال در بلع) به صورت کاهش وزن در مدت کوتاه میباشد. دیسفاژی ابتدا مربوط به مواد غذایی جامد است و به تدریج پیشرفت نموده مشمول غذاهای نیمه جامد و حتی مایع نیز میگردد. احساس توده و برجستگی در گلو و بلع دردناک ، درد انتشار یابنده به سینه یا پشت ، رگورژیتاسیون (بالا آمدن غذای هضم شده بدون زور و فشار) غذای هضم نشده همراه با تنفس بدبو و به دنبال آن سکسکه که ممکن است با استفراغ و پنومونی آسپیراتیو (التهاب لایههای ریه) همراه باشد، از دیگر علائم این بیماری است
تشخیص در 95 درصد موارد بوسیله ازوفاگوستروئودنوسکوپی
همراه با بیوپسی (نمونه برداری از بافت زنده) داده میشود
سایر روشهای تشخیصی شامل
برونکوسکوپی ، مدیاستینوسکوپی ، اسکن توموگرافی کامپیوتری قفسه صدری و
شکم میباشد که در صورت وسعت گسترش تومور به مدیاستن و
عقدههای لنفاوی پاراآئوتیک
انجام میشود
پیش آگاهی بیماران مبتلا به کارسینوم مری وخیم است. به
همین جهت بسیاری از پزشکان معالجه خود را منحصر به کنترل بیماری مینمایند. جراحی
تمام تومور (ازوفاکتومی) تنها در 40 درصد موارد مسیر بوده و سلولهای تومورال
باقیمانده کرارا در حاشیه ناحیه بریده شده ، وجود دارند. نتایج شیمی درمانی با
مخلوطی از داروها مشتمل بر
سیس پلاتین در 30 تا 60 درصد بیماران درمان شده ، موفقیت آمیز میباشد.
اقدامات درمانی مشتمل بر شیمی چند دارویی ،
رادیوتراپی
به عنوان راه درمانی اولیه است که به تنهایی یا به دنبال اقدام به رزکسیون جراحی
نیز صورت میپذیرد
برای بیماران لاعلاج که تومورهای مری با جراحی قابل رزکسیون نیست، معالجه دیسفاژی ،
سو تغذیه و فیستول به مری عملکرد عمدهای محسوب میشود. روش تسکین این
عوارض وابسته به سرطان دیلاتاسیون مکرر توسط
آندوسکوپ ، انجام جراحی به منظور گاستروستومی یا ژوژنوستومی به منظور
رساندن مایعات و غذا به مریض و وارد کردن یک پروتز پلی ونیل برای از میان بردن مواد
غذایی از کنار تومور میباشد. به نظر میرسد سوزاندن آندوسکوپ تومورهای مسدود کننده
توسط
لیزر امید بخش ترین این روشها است
سرطان پروستات عبارت است از وجود سلولهای سرطانی در پروستات که به علت افزایش آندروژن و غدد فوق کلیوی بوده و باعث انسداد در سیستم ادراری میشود
علت آن دقیقا مشخص نیست. اما زمینه ژنتیکی (سیاه پوستان
آمریکا بیشتر مبتلا میشوند) ، عوامل هورمونی (شانس بروز سرطان پروستات با گذشت سن
بالا میرود و ممکن است به علت تغییرات هورمونی حاصله نظیر کم شدن مقدار آندرسترون
و یا افزایش مقادیر سرمی استروژن و استرادیول باشد) ،
رژیم غذایی (مصرف زیاد چربی با ایجاد تغییر در
متابولیسم کلسترول و استروئید ، شانس بروز سرطان را افزایش میدهد. مصرف
سبزیجات یا رنگدانههای سبز و زرد یک اثر حفاظتی از بروز سرطان پروستات
دارد) ، عوامل شیمیایی سرطان زا (تماس با عوامل شغلی و محیطی شانس بروز سرطان را
بیشتر میکند، شغلهایی که شانس بروز سرطان را بیشتر میکنند شامل کارگرانی که با
کودها ، بافتنیها و لاستیک سر و کار دارند، تماس با بطریهای حاوی
کادمیوم و
ویروسها (با مشاهده ویروس در بافت سرطانی پروستات توسط
میکروسکوپ الکترونی)
را در بروز سرطان پروستات موثر میدانند
ممکن است علامت خاصی دیده نشود. علایم انسدادی معمولا
زودتر بروز میکند و شامل تکرر ادرار ، احتباس ادرار و کاهش قطر و فشار جریان ادرار
است
رادیوتراپی که ممکن است بوسیله کاشت املاح طلا در پروستات یا قرار دادن
مواد رادیواکتیو ید دار
در داخل پروستات یا تابش اشعه با ولتاژ بالا توسط منبع خارجی صورت گیرد
مطالعات آندوکرینی نشان داده که کم کردن آندروژنها منجر
به آتروفی سلولهای اپیتلیال آن میشود و آندروژن در بیضه و غدد فوق کلیوی تولید شده
و درمانهای آندوکرینی به صورت زیر است
حذف منبع تولید آندروژی
مهار گونادوترپین هیپوفیز
کاهش ساخت آندروژن
جلوگیری از تاثیر آندروژن بر روی بافتها
مصرف فلوتامید (اولکسین) ، داروهای خوراکی مهار کننده آندروژن ، جدیدترین
درمان دارویی کانسر پروستات است. هورمون آزاد کننده گونادوتروپین (آنالوگهای
لوپرولید ، گاسرلین استات) نیز گاهی در درمان بکار میرود. این عوامل ترشح یا
عملکرد آندروژنها را که سبب تحریک و رشد
تومور است، مهار میکند. گاهی به بیمار
استروژن میدهند (دی اتیل
استیل بسترون) و با مهار آزاد سازی گونادوترپین هیپوفیز مقادیر سرمی تستوسترون را
کاهش میدهند. از داروهای شیمی درمانی میتوان به سیلکوفسفامید (سیستوکسان) ، 5
فلوئور و اوراسیل استراموستین فسفات ، دوکسور و بی سین هیدروکلراید (آدریامایسین) و
سیتومایسین c (موتامایسین) اشاره کرد
جراحی شامل پروستاتکتومی ترانس یوترال و پروستاتکتومی رادیکال است. پروستاتکتومی ترانس یوترال برای تومورهای خوب دیفرانسیه با حجم کم یا به عنوان یک عمل تسکینی برای رفع انسداد انجام میشود و در واقع یک آدنکتومی است از بافت جدید و پروستات حقیقی و کپسول فیبروتیک آن را خارج نمیکنند. پروستاتکتومی رادیکال از طریق پرینه یارتروپیک انجام میشود و محتویاتی مانند تمام غده پروستات ، کپسول بیرونی ، وزیکول سیمینالها ، مقاطعی از وازود فرانها و قسمتی از گردن مثانه خارج میشود
منبع : دانشنامه رشد
قسمتی از آنچه که می توانید در این پایگاه اطلاع رسانی مشاهده کنید :
اتیسم و ارتباط ...
سکته مغزی و توانبخشی
لکنت1
ناروانی گفتار (لکنت)
